Saturday, 7 October 2017

බලාපොරොත්තුවේ මැරතන් ධාවකයා Terry Fox

අවුරුදු 22ක තරුණයෙක්ගේ කැපවීම, අප්‍රතිහත ධෛර්යය, නොසැලෙන අධිෂ්ඨානය ඔහුව රටක ජාතික වීරයෙක් බවට පත්කළා. වසරක් පාසා ඔහුගේ ධෛර්යය සිහිපත් කරමින්, ගුණාංග අගයමින් එම තරුණයාගේ අරමුණ කරා දරුවන් මෙහෙයවන අපුර්වතම කාලයක් මේ දිනවල කැනඩාවේ පාසල්වල ගතවෙන්නේ. මේ ඒ තරුණයාගේ කතාවයි.
1958 කැනඩාවේ  සාමාන්‍ය පවුලක උපත ලද
නිල් ඇඳුමින් ටෙරී සොයුරු සොයුරියන්
සමග 
ටෙරන්ස් ෆොක්ස් ඉතාම ක්‍රියාශීලී, ක්‍රීඩාශීලි තරුණයෙක්. පාපන්දු, රගර්, බේස්බෝල්, බාස්කට්බෝල්, දිගුදුර ධාවනය ආදී සියලුම ක්‍රීඩාවන්ට ඇලුම් කල එම ක්‍රීඩාවන්හි නිරතුරු යෙදුනු ටෙරී උසස් අධ්‍යාපනය පිණිස Simon Fraser විශ්ව විද්‍යාලයට ඇතුලත් වුනේ ක්‍රීඩා අංශයෙන්ම ඉදිරි අධ්‍යාපනය ලබන්නයි.
ඔහුගේ ජිවිතයේ වැදගත්ම අංශය වුයේ අරමුණක් කරා යාමේදී ඒ සඳහා වන කැපවීමයි. කුඩාකල සිටම බේස්බෝල් ක්‍රීඩාවේ නිරත වුනත් අටවන ශ්‍රේණියේ දී ටෙරිට උවමනා වූයේ බාස්කට්බෝල් ක්‍රීඩා කරන්නයි. ඒ වනවිට උස අඩි පහක් පමණක් වූ නිසා පුහුනුකරුගෙන් උපදෙස් ලැබුනේ දිගුදුර ධාවනයේ යෙදෙන ලෙස හෝ රෙස්ලින් ක්‍රීඩාව කරන ලෙසයි. දුර දුවන අතරතුරත් ඔහු පාසල් බාස්කට් බෝල් කණ්ඩායමට එකතුවීමේ සිහිනය අත හැරියේ නැහැ. දිනපතා හිමිදිරියේ පාසලට පැමිණ නොකඩවා සිදුකල පුහුණුවත්, කැපවීමත්, අධිෂ්ඨානයත් නිසා 10 ශ්‍රේණියේදී බාස්කට්බෝල් කණ්ඩායමේ නිත්‍ය සාමාජිකයෙක් වීමටත්, තම මිතුරා සමග පාසලේ හොඳම ක්‍රීඩකයා වීමටත් අවස්ථාව උදා කර ගත්තා. .
නිසග ධෛර්යයෙන්, කැපවීමෙන් හා අධිෂ්ඨානශිලිව  ක්‍රියාකළ මේ තරුණයාගේ දිවිය හදිසියේ වෙනස්වන්නේ අවුරුදු 18 දීයි. යන්තම් ඇරඹි දකුණු දණහිසේ වේදනාවක් ක්‍රමයෙන් පය බිම තැබිය නොහැකි මට්ටමට වර්ධනය වුණා. මේ අධික වේදනාවට හේතුව අස්ථි පිළිකාවක් බව හඳුනාගැනීම ටෙරී හා ඔහුගේ පවුලේ සියල්ලන්ම කම්පනය කළ සිදුවීමක් වුණා. මෙය පැතිරීම වැලැක්වීමට දණහිසෙන් අඟල් හයක් ඉහලින් පාදය කපා හැරිම හැර පිලියමක් තිබුනේ නැහැ. ක්‍රීඩාවම ජීවිතය කරගත් ටෙරීට මේ අදහසට එකඟ වීම පහසුවක් නොවුනත් කළ හැක්කක් තිබුනෙත් නැහැ.
පාදය ඉවත්කර තුන්වන සතියේම පිළිකා සඳහා ලබාදෙන ප්‍රතිකාරයක් වන කිමොතෙරපි ලබාගන්නා අතරම ඉතා උනන්දුවෙන් පුහුණු වී, කෘත්‍රිම පාදයක් උදව්වෙන් ඇවිදීම ආරම්භ කිරීම ඔහුගේ දිරිමත්බවේ සැබෑම පියවරක්. පියා සමග ගොල්ෆ් ක්‍රීඩාවේ යෙදීම මගින් පලකල ධනාත්මක හැකියාත් වෛද්‍යවරුන්ගේ දැඩි අවධානයක් ඔහු වෙත යොමු කරවන්න සමත් වුණා.
පිළිකාව සිරුරේ පැතිරීම වැලැක්වීමට මාස 16ක් පුරා සති තුනකට වරක් රෝහලට යමින් කීමෝ ප්‍රතිකාර ලබාගන්නා අතරතුර රෝහලේ අනෙක් රෝගීන් පිළිකා හේතුවෙන් දුක් විඳින අයුරුත්, මියයන අයුරුත් ටෙරී අවධානයෙන් බලා සිටියා. තමන්ගේ ආබාධිත තත්වයට මුහුණදෙන ගමන් රෝගීව සිටින හා අනාගතයේ පිළිකාවට ගොදුරුවන අයටත් පලක් ඇති දෙයක් සිදු කරන්න ඔහුට උවමනාවක් ඇතිවුණා.
ප්‍රතිකාර ලබන අතරතුරදීම රෝදපුටු පැසිපන්දු (wheelchair basketball ) නම්වූ ඔහුට සුපුරුදු බාස්කට්බෝල් ක්‍රීඩාව වෙනස් ආකාරයකට ක්‍රීඩා කිරීමේ අභියෝගයත් භාරගත්තා. ඉතා අසීරුවෙන් එයත් පුහුණු වී තම කණ්ඩායමට ශුරතා දිනා දෙන්නටත් සමත් වුණා.
නිරෝගී කාලයේ දිගුදුර ධාවකයෙක්ව  සිටි ටෙරී, නිව්යෝක් මැරතන් තරගවලට සහභාගී වූ තනි පාදයක් ඇති ඩික් ට්‍රෝම් පිලිබඳ ලිපියක් දැක මැරතන් පිලිබඳ අවධානය යොමු කරන්නට පටන් ගත්තා. පිළිකා රෝගීන් වෙනුවෙන් නව අරමුණක් තිබු ටෙරී කෘත්‍රිම පාදය සහිතව ධාවන පුහුණුව ආරම්භ කළා. 1979 පෙබරවාරි මස දිනකට සැතපුම් භාගයක් දිවීමෙන් අරඹා ක්‍රමයෙන් දුර වැඩි කර ගැනීමේදී කෘත්‍රිම පාදයට කැපීමෙන් පාදයේ ඉතිරි කොටස තුවාල වුණා. ඇටකටු සීරී ගියා. අනෙක් පාදයේ දියපට්ට ආවා. නියපොතු කැඩීගියා. කෘත්‍රිම පාදයේ යම් නවීකරණ කිරීමට සිදුවුණා. සියලු අභියෝග ජයගනිමින් ඔහු අගෝස්තු මස බ්‍රිටිෂ් කොලොම්බියා ප්‍රාන්තයේ පැවති සැතපුම් 17 ධාවන තරගයට සහභාගී වුණා. ඔහු ලැබුවේ අවසන් ස්ථානය වුවත් ඔහුට දැඩි පිළිගැනීමක් ලැබුණා.
මෙය ටෙරී ෆොක්ස්ගේ නව සැලැස්මට දිරියක් සැපයුවා. මිතුරන් දෙදෙනෙක්ට පමණක් දන්වා ආරම්භ කළ සැලැස්මට කැනඩා පිළිකා සංගමය, යුද්ධයෙන් පා අහිමිවූවන්ගේ සංගමය, ෆෝඩ් මෝටර් සමගම මෙන්ම අඩිඩාස් සමාගමේද සහය ගන්නට ඔහු සමත් වුණා.  වෙළඳනාම රහිතව සහය දීමට සමහර සමාගම් අකමැති වුණා. එහෙත් ටෙරිට වෙන කිසිවෙක් ප්‍රචාරය කිරීමේ හෝ තමන් ජනප්‍රිය වීමේ අරමුණක් තිබුනේ නැහැ.  ඒ අතරතුරත් ඔහු නොකඩවා පුහුණුවීම්වල යෙදුණා. වෛද්‍ය වාර්තා ගෙන ධාවනයට අවසර ලබාගත්තා.

"පිළිකා රෝහලේ දිනපතා දකින ධෛර්යමත් මුහුණු, බලාපොරොත්තු අත්හැරී මුහුණු, වේදනාව පිරි මුහුණු, නිර්භීත මුහුණු මට සිහි ගැන්වුයේ මේ වේදනා අවසන් කලයුතු බවයි. මම හීන දකින්නෙක් නෙමෙයි. එහෙත් කවදාහරි පිළිකාවෙන් මේ ලෝකය මිදෙන්න ඕනේ. මම හාස්කම් විශ්වාස කරනවා. ඒ හාස්කම වෙන්න උදව් කරනවා." ටෙරී තම අරමුණ පහදා දුන්නේ එහෙමයි.

බලාපොරොත්තුවේ මැරතන් ධාවනය : Marathon of  Hope
රට හරහා මැරතන් ධාවනය කරමින් පිළිකා පර්යේෂණ සඳහා මුදල් එකතු කිරීමේ අරමුනෙහිදී ටෙරී බලාපොරොත්තු වුනේ දිනකට සැතපුම් 26ක් හෙවත් මැරතන් දුරක් ධාවනය කර ඩොලර් මිලියනයක් එකතු කිරීමයි. 1980 අප්‍රේල් 12 කැනඩාවේ නැගෙනහිර වෙරළේ අත්ලාන්තික් සාගරයෙන් තම පාදය පොඟවා බෝතලයකට ජලය ලබාගත්තේ ධාවනය අවසානයේ රටේ බටහිර කෙලවරේ පැසිෆික් සාගරයට එම ජලය ඉවත් කිරීමටයි.
සැලැස්ම වුයේ උදය වරුවේ සැතපුම් 12කුත් හවස සැතපුම් 14කුත් ධාවනයයි. මිතුරන් දෙදෙනෙකුත් සොයුරාත් වාහනයකින් ඔහු සමග ආධාර එකතු කරමින් පැමිණියා. මුලදී මේ ධාවනයට එතරම් අවධානයක් නොතිබූ නිසා එතරම් මුදලක් එකතු වුනේ නැහැ. යම් අධෛර්යමත්වීම් සිදුවුනත් ටෙරීත් මිතුරනුත් බලාපොරොත්තු අත් හරියේ නැහැ. දැඩි අව්ව, හිම, වැස්ස කිසිවකින් ටෙරී නතර වුනේ නැහැ. දින, සති, මාස වලට හැරෙද්දී අධිෂ්ඨානශිලිව, ශක්තිමත්ව, මුරණ්ඩු ලෙසින් බලාපොරොත්තුවේ ධාවනයේ යෙදුණා.
"මම ලයිට් කණුවක සිට ඊළඟ ලයිට් කනුව ඉලක්ක කළා. මේ වංගුවේ සිට ඊළඟ වංගුව ඉලක්ක කළා. වරකට එක සතැප්මක් ඉලක්ක කරමින් දවසේ ඉලක්කය සපුරා ගැනීමට දිව්වා. "
කියුබෙක් ප්‍රාන්තයට එද්දී මේ රෝගයෙන් තම දරුවා අහිමි වූ හෝටල් හිමියෙක් දිගටම උපකාර කරන්නටත්, ව්‍යාපාරිකයන්ගේ උදව් ලබා දෙන්නටත් ඉදිරිපත් වුණා. කිලෝමීටර් දෙදහස් ගණනක් ගෙවා ඔන්ටාරියෝ ප්‍රාන්තයට පැමිණෙන විට පුවත්පත් වාර්තා, පිළිකා සංගමයේ දැනුවත් කිරීම් ආදිය නිසා මිනිසුන්ගේ අවධානය වැඩිවෙමින් පැවතුණා. අතරමගදී රැස්වීම්වලට සහභාගී වෙන්නත්, කතා පවත්වන්නත්, සම්මුඛ සාකච්ඡා ලබා දෙන්නත් සිදුවුණා. අගනුවර වන ඔටාවා පැවති කැනඩා දින උත්සවයේදී අගමැති පියරේ ට්රුඩෝ ටෙරීට සුබ පැතුම් එක්කළා. එදින එහි පැවති රගර් තරගයක බෝලයට පළමු පා පහර දී තරගය ඇරඹුවේ ඔහු විසින්.
මග දෙපස නරඹන්නන් ඔහුව දිරිමත් කළා. සමහරු ඔහු සමග කෙටි දුරක් දිව්වා. ඔන්ටරියෝ ප්‍රාන්තය ඔහුගේ ධාවනයට පොලිස් ආරක්ෂාවද සැපයුවා.
ටොරොන්ටෝ නගරයේදී ලද පිළිගැනීම අති මහත්. ඔහු වඩාත් සතුටට පත්වුණේ එදින ඩොලර් 100 000ක් එකතු කිරීමට හැකිවූ නිසයි.
අගෝස්තු 27 වෙනිදා ටෙරිට තරමක නිදහස් වෙලාවක් ලැබුණා. පාදයක් ඉවත්කළ අවුරුදු 10ක කුඩා දරුවෙක් සමග විලක පිහිනමින් විනෝද වෙන්න ඒ අවස්ථාව යොදා ගත්තා.
බලාපොරොත්තුවේ ධාවනය අවසන් වූ ස්ථානයේ පුවරුව 
එදින ඔහුට හුස්ම ගැනීමේ අපහසුතා මතුවුණා. එහෙත් ඔහු තව දුරටත් ධාවනයේ යෙදුණා. සැප්තැම්බර් පළමුවෙනිදා නොනවතින කැස්සක් සමග රුධිරය පිටවීමක් සිදුවූ නිසා මේ ඓතිහාසික ධාවනය නැවැත්වීමට සිදුවන විට ඔහු දින 143ක් තුල සැතපුම් 3339ක් (5373km) ධාවනය කර තිබුණා.
වෛද්‍ය ප්‍රතිකාර පිණිස කුඩා ජෙට් යානයකින් රෝහලකට ගෙන ගියවිට  දැනගත්තේ පිළිකාව පෙනහළු ආක්‍රමණය කර ඇති බවයි. රෝගය මෙතරම් පැතිරෙනතෙක් ඔහු රෝගය සමගම සති ගණනක් ධාවනය කර ඇති බව දුටු වෛද්‍යවරු පුදුමවුණා.
ජාතියම මොහොතකට නැවතුනක් වැනි වුණා. එතැන් සිට ඔහු අපේක්ෂා කළ ස්ථානය දක්වා ධාවනය
සම්පුර්ණ කිරීම පිණිස විවිධ සංවිධාන, ක්‍රීඩා සංගම්, කණ්ඩායම් ඉදිරිපත් වුනත් ටෙරී එක් කණ්ඩායමකට මෙය භාර දීමට කැමති වුනේ නැහැ. " මට මෙය සම්පුර්ණ කල නොහැකි වුවොත් අනිත් සියල්ලෝ මෙය දිගටම සිදුකළ යුතුයි. මා නැතිව වුවද එය දිගටම යා යුතුයි"
කැනඩාව පුරාම ඔහු වෙනුවෙන් ධාවන මැරතන්, ඇවිදින මැරතන්, නර්තන, නාට්‍ය ආදිය සංවිධානය කර මුදල් උපයා ඔහුගේ පිළිකා පර්යේෂණ අරමුදලට පරිත්‍යාග කිරීම ඇරඹුණේ ඉන් පසුවයි.
ඔහුට විශේෂ උපහාර පදක්කම්, කුසලාන මෙන්ම ප්‍රාන්තයේ පුරවැසියෙක්ට හිමිවන ඉහලම සම්මානයත් හිමිවුණා. ඉන් මාස කිහිපයකට පසු ඔහුගේ 23වන උපන්දිනයට මාසයක් තිබියදී ටෙරී අවසන් ගමන් ගියා.  ඒ වන විටත් ඔහුගේ පසුකාලින අරමුණ වූ ඩොලර් මිලියන 24 ඉක්මවා මුදල් එකතු වී තිබුණා.
ඔහුගේ මරණයෙන් පසු කැනඩාව පුරා පාසල්, මහාමාර්ග, ප්‍රජා මධ්‍යස්ථාන මෙන්ම කන්දක්ද ඔහු වෙනුවෙන් නම් කෙරුණා. ඔහු ධාවනය නිමා කළ තන්ඩර් බේ නගරයෙහි මෙන්ම වෙනත් නගරවලත් සිහිවටන පිළිම නිමවුනා. පාසල් පොත්වලට ඔහුගේ කතාව ඇතුලත් වුණා. ඔහු නමින් වාර්ෂික පදක්කම්, ශිෂ්‍යත්ව පිරිනැමීම ඇරඹුනා.
2005දී ඔහු සිහි කරමින් කාසියක් නිකුත් කළා. 2010 පැරාලිම්පික් උළෙලේ ටෙරී පිලිබඳ චිත්‍රපටයක් ප්‍රදර්ශනය වූ අතර එය අවසානයේ ඔලිම්පික් ගිනිසිළුව ගෙනගියේ ඔහුගේ දෙමාපියනුයි.
ඔහුගේ අගය කියාදෙමින් ටෙරී ෆොක්ස් පදනමට මුදල් එකතු කරන වාර්ෂික ධාවන පාසල් මට්ටමෙන් සිදුවෙනවා. පාසල්වල විවිධ වැඩසටහන් සංවිධානය වන අතර ඔහුගේ වටිනාකම කියවෙන පෝස්ටර් ප්‍රදර්ශනය වෙනවා.
ලෝකයේ බොහෝ රටවල ඔහුගේ නමින් මැරතන් ධාවනය කර පිළිකා පර්යේෂණ සඳහා මුදල් එකතු කරනවා.
දැනට ටෙරී ෆොක්ස් අරමුදල ඩොලර් මිලියන 700ක් ඉක්මවමින් වැඩි, පිළිකා සටනට උරදෙමින් ඉන්නවා.
රටේ ජාතික වීරයන් අතරට ඔහුගේ නමද එක්වුණා. ඒ වෙනුවෙන් මේ වසරේත්  මුද්දරයක් නිකුත් වුණා.

ඔහු වීරයෙක්. සැබෑ වීරයෙක්. රෝගයකට, ආබාධිත බවට නවතන්නට නොහැකිවූ උතුම් අරමුණක් කරා දිව ගිය වීරයෙක්.
ටෙරිගේ බලාපොරොත්තුව ඔහුගේ මරණයෙන් අවසන් වුණේ නැහැ. අද දක්වාම මිනිසුන් ඔහු ගේ සිහිනය, ඔහු පැතූ හාස්කම වෙනුවෙන් ධාවනයේ යෙදෙනවා. ටෙරී ෆොක්ස් දායාද කළ බලාපොරොත්තුවේ ත්‍යාගය මගින් කෙදිනක හෝ පිළිකාවට ප්‍රතිකාර සොයාගනු ඇති. කෙදිනක හෝ වේදනාව අවසන් වනු ඇති.

උදව්:
Kinesiology: An Introduction to Exercise Science, Ted Temertzoglou
Terry Fox: A Story of Hope, Maxine Trottier
www.terryfox.org

Wednesday, 23 August 2017

අලුත් ඔසුවක් දොරට වැඩීම

බටහිර වෛද්‍ය විද්‍යාවේ භාවිතා කිරීමට අලුතින් ඖෂධයක් නිෂ්පාදනය කරන්නේ කොහොමද? ඖෂධ පරික්ෂාවට නිරෝගී මිනිසුන් යොදාගන්නවද?  අඩුමිලට නිපදවීමේ හැකියාව තිබියදී පේටන්ට් හිමි ඖෂධ නිෂ්පාදකයා එය වැඩි මිලට අලෙවි කරමින් අන් අයට නිෂ්පාදන අයිතිය නොදෙන්නේ ඇයි ? බොහෝ දෙනෙක් එවැනි ප්‍රශ්ණ විමසනු අසා දැක ඇත. හැකිතාක් සරලව අවශ්‍යතම පියවර ඇසුරින්  ඖෂධයක් නිපදවීමේ ක්‍රියාවලිය ඉදිරිපත් කර ඉහත ප්‍රශ්නවලට සාධාරණ පිළිතුරු ලබාදීම මේ ලිපියෙන් අපේක්ෂා කෙරේ.
ඖෂධයක් යනු කුමක්ද? සරලව කිවහොත් රෝගයක් හඳුනා ගැනීමට, සුව කිරිමට, රෝග සැදීම වලක්වා ගැනීමට හෝ/හා සෞඛ්‍යය තත්වය ප්‍රවර්ධනය කිරීමට භාවිතා කරන සංයෝගයක්.
ඖෂධයකින් සිදු කරන්නේ සිරුරේ රසායනික ප්‍රතික්‍රියා වෙනස් කිරීමයි. මේ මගින් රෝගයකින් සහනයක් ලබා ගැනීම සිදුවේ.

රෝගයක් සඳහා අලුත් ඖෂධයක් අත්හදා බලා එය පෙත්තක්, කරලක්, දියරයක් හෝ එන්නතක් ලෙස නිපදවීම ඉතා දීර්ඝ හා සංකීර්ණ ක්‍රියාවලියක්.
1. රෝගයක් තෝරාගැනීම හා ඖෂධ සැලසුම:
 යම් රෝගයක ක්‍රියාකාරිත්වය කෙරෙහි අවධානය යොමුකර, එම රෝගයේ බලපෑම් නැති කිරීම සඳහා නිෂ්පාදනයක් නිර්මාණ සැලසුම් කිරීම. මෙහිදී දැනට භාවිතා කරන බටහිර ඖෂධ මෙන්ම විකල්ප ඖෂධ කෙරේද අවධානය යොමු කරයි.
මේ පියවර සඳහා සාමාන්‍යයෙන් වසරක් පමණ ගතවේ.

2. පර්යේෂණ කිරීම හා සංවර්ධනය:
 සැලසුම් කෙරුණු ඖෂධය සැදීම උදෙසා සුදුසු යයි අනුමැතිය ලද ශාක කොටස/බැක්ටීරියාව/ලයිකනය ගෙන එය සංරචකයන්ට වෙන් කර, ඒ එක එකක් අධ්‍යයනය කර හඳුනා ගනී. මෙහිදී රසායනාගාර පරික්ෂා මෙන්ම නවතම පරිගණක හා වෙනත් තාක්ෂණ ක්‍රම, නිරීක්ෂණ ආදියද උපයෝගී කරගනී.  උදාහරණ ලෙස: පිළිකා සඳහා යම් ශාක කොටසක් සුදුසුයයි සැලසුම් කළහොත් එම ශාක කොටස ගෙන මෙම අධ්‍යයනය සිදුකෙරේ.

ක්‍රියාවලියේ මෙම අදියරේදී ශාක කොටසින් සංයෝග දහස් ගනනක් නිස්සරණය කෙරේ. මුලික පරීක්ෂණ අවසානයේ ඒ අතුරින් වැඩිදුර අධ්‍යයනය කළහැකි අණුක සංයෝග ස්වල්පයක් හඳුනා ගැනේ.
සංවර්ධන අවදියේදී එම සංයෝග අතුරින් ඖෂධයක් සඳහා සංවර්ධනය කරගත හැකි එක සංයෝගයක් තෝරාගෙන ඒ පිලිබඳ තොරතුරු එක්රැස් කරයි.
තෝරාගත් සංයෝගය ඇසුරෙන් පූර්ව පරීක්ෂණ වාර ගණනාවක් සිදුකර, සම්මත රසායනිකයන් හෝ සම්මත බැක්ටීරියා සමග ක්‍රියාකාරිත්වය සංසන්දනය කරයි.
එම රසායනික සංයෝගයේ විෂ තත්වය (toxicity) මෙන්ම, එයින් වෙනත් රෝග සඳහා ඇතිවන වාසි අවාසි තත්වයන්ද අධ්‍යයනය කරයි.
යම් අවස්ථාවකදී අධික විෂ තත්වයක් හෙළි වුනොත් හෝ අහිතකර ප්‍රතිපලයක් අනාවරණය වුවහොත් සංයෝගය පරික්ෂා කිරීම නවතා දමයි.
සියලු අවස්ථා සාර්ථකව පසුකළ හැකි වුවහොත් ඒ පිලිබඳ ගැඹුරු අධ්‍යයනයකට යොමුවේ.
මෙහිදී,
  • එය සිරුරට උරාගන්නා අන්දම, බෙදා හරින අන්දම හා ක්‍රියාකාරිත්වය 
  • එයින් ඇති වාසි 
  • සිරුර තුල ක්‍රියාකිරීමේ යාන්ත්‍රණය  
  • ඖෂධයක් ලෙස ලබා දියයුතු සුදුසුම මාත්‍රාව 
  • ලබා දියයුතු උචිත ක්‍රමය (මුඛයෙන්ද, එන්නත් ලෙසද, ආලේපයක් ලෙසින්ද ආදී වශයෙන්)
  • එහි විෂ ස්වභාවය හේතුවෙන් ඇතිවිය හැකි අතුරු ආබාධ හා අහිතකර බලපෑම් 
  • විවිධ මිනිස් කොට්ඨශ  සඳහා බලපෑ හැකි අයුරු ( ස්ත්‍රී/පුරුෂ, ජාතිය, ජනවර්ගය ආදී ලෙස)
  • එය අනෙකුත් ඖෂධ හා ප්‍රතිකාර සඳහා දක්වන ප්‍රතිචාර 
  • මෙම සංයෝගයට සමානව නිපදවා ඇති ඖෂධවලට සාපේක්ෂව ඇති වාසි, 
ආදිය රෝගය පිලිබඳ වෛද්‍ය පසුබිමක් සහිතව අධ්‍යයනය කර තීරණවලට එළඹේ.
ඉන් අනතුරුව ඖෂධය නිශ්පාදනය කිරීම පිණිස නිෂ්පාදන රසායනාගාරවලට යොමු කෙරේ. නිෂ්පාදන ක්‍රියාවලියද සංකීර්ණ, දීර්ඝ හා බොහෝ සිමාවන් තුල සුපරික්ෂාකාරිව සිදු කෙරෙන්නකි.
සියලු පර්යේෂණ, රසායනාගාර පරීක්ෂණ, සංවර්ධන හා නිෂ්පාදන ක්‍රියාවලිය සඳහා සාමාන්‍යයෙන් වසර දෙකක් පමණ ගතවේ. 

3. පූර්ව සායනික පරික්ෂා :
නිපදවූ ඖෂධය ජීවී මිනිසුන් උදෙසා භාවිතයට පෙර, වෙනත් ජීවී සෛල සඳහා ක්‍රියාකාරිත්වය පරික්ෂා බැලිය යුතුය. මෙය ක්‍රම දෙකකට සිදුවේ. 
  i . පරිඝනක ආකෘති තුල හා රසායනාගාරයන්හි වෙන් කරන ලද මානව සෛල හා පටක තුල 
  ii. පළමු ක්‍රමයේ සාර්ථක වන ඖෂධ සත්වයන් යොදා පරික්ෂ කිරීම.
පර්යේෂණය සිදුකරන රට අනුව යොදාගන්න ඖෂධ හා සත්වයන් වෙනස් වේ. 
උදාහරණ ලෙස එක්සත් රාජධානියේ රුපාලංකාර ආලේපන හා දුම්කොළ සහිත නිෂ්පාදන සතුන් තුල පරික්ෂා කිරීම තහනම්ය.
සාදන ලද ඖෂධයේ නියමිත මාත්‍රාවක් සත්වයාට ලබා දී, සත්වයාගේ සිරුර තුල එහි ක්‍රියාකාරිත්වය ආසන්නව නියාමනය කරමින් එහි ඵලයන්, අතුරු ආබාධ ආදිය තිබේදැයි නිරීක්ෂණය කරයි.
මෙම පරීක්ෂාවන් සිදුකරන රසායනාගාර ඉතා උසස් ප්‍රමිතින් අනුගමනය කළ යුතු අතර, සියලු පියවර හා ක්‍රියා පටිපාටිය විස්තරාත්මකව වාර්තා කළ යුතුවේ.
පරීක්ෂණ පියවර අතරතුර යම් අයහපත් ප්‍රතිපල, තදබල අතුරු අබාධ ආදිය නිරික්සනු ලැබුවහොත් ඖෂධ පරික්ෂාව නවත්වා එය ඉවත්කරනු ලැබේ.
සියලු පරීක්ෂණ සමත් වුවහොත් පමණක් සායනික පරික්ෂා සඳහා යොමු කෙරේ.

4. සායනික පරික්ෂාව:
 මිනිසුන් යොදාගනිමින් ඖෂධය අධ්‍යයනය කිරීම මෙහිදී සිදුවේ. අදාළ ඖෂධයට අනුව සායනික පර්යේෂණ සැලසුම් කරයි. සායනය ක්‍රියාත්මක කරන කාල සිමාව, යොදවා ගන්නා පුද්ගල ප්‍රමාණය, පාලක පරික්ෂා යොදවා ගනීද ආදිය සැලසුමට අඩංගු වේ. ක්‍රියාත්මක කිරීම අදියර කිහිපයකින් සිදුවේ.
සායනික පරික්ෂා සඳහා යොදවා ගැනීමට
පුද්ගලයින් බඳවා ගැනීම උදෙසා  පුවත්පත්
දැන්වීමක්
 අදියර I : ඖෂධයේ ආරක්‍ෂිත බව හා ලබා දියයුතු මාත්‍රාව නිර්ණය සඳහා ස්වේච්චාවෙන් ඉදිරිපත්වන නිරෝගී පුද්ගලයන් 30 ක් පමණ යොදවාගෙන ඖෂධයේ ආරක්‍ෂිත මාත්‍රාවක් ලබා දී නිරීක්ෂණය කරයි. ඖෂධය මුලින්ම මානව සිරුරු තුල පරික්ෂා කරන්නේ මේ අදියරේදී බැවින් ක්‍රමානුකුල නිරීක්ෂණ ලබා ගැනේ. ආහාර සමග ඖෂධය ලබා දියයුතු අයුරුද මෙහිදී සලකා බලයි. (වඩා සුදුසු ආහාරයට පෙරද , පසුද ආදී ලෙස). රුධිර හා තරල පරික්ෂා සහිත පළමු අදියර සඳහා මාස ගණනක් ගතවිය හැකිය. ඖෂධවලින් 70%ක් පමණ මේ අදියර සාර්ථකව තරණය කරයි.

අදියර II : ඖෂධයේ කාර්යක්ෂමතාවත්, අතුරු ආබාධත් රෝගීන් තුල පිරික්සන අවස්ථාවය. එකම රෝගයේ විවිධ අවස්ථාවල සිටින රෝගීන් හා එකම රෝගයේ විවිධ වර්ග සඳහා බෙහෙත ලබා දී ලබාදෙන මාත්‍රාවේ සුදුසුබව, අතුරු අබාධ පිලිබඳ නිරීක්ෂණ ලබාගැනේ.
සමහරවිට ඔසුව ගැන රෝගීන්ගේ මනෝ විද්‍යාත්මක බලපෑම අඩු කිරීමට placebo test සිදුකරයි. එනම් සමහර රෝගීන්ට මෙම ඔසුවට බාහිරින් සමාන කිසිදු රසායනිකයක් අඩංගු නොවන පෙත්තක් ලබාදේ. රෝගීන් සියයකට ආසන්න ප්‍රමාණයක් යොදවා ගන්නා මෙම අදියර අවුරුදු දෙකක් දක්වා සිදුවිය හැකිය. සාමාන්‍යයෙන් ඊළඟ පියවරට යාමට සමත්වන්නේ පරික්ෂාවට ලක්වූ ඖෂධයන්ගෙන් 33%ක් පමණි.

අදියර III : දැනට භාවිතයේ පවතින, අදාළ රෝගයට ලබාදෙන ඖෂධ වලට වඩා නව ඔසුවේ බලපෑම, අහිතකර බලපෑම්, ලබාදීමට සුදුසු රෝගයේ කිනම් අවස්ථාවකටද ආදී ලෙස  පිරික්සීමට රෝගීන් 300 -3000 ප්‍රමාණයක් යොදවා ගනියි. ඖෂධය සංවර්ධනය කළ අරමුණට අමතරව රෝගයේ වෙනත් ලක්ෂණ සඳහා කාර්යක්ෂමව යොදවා ගතහැකි දැයි බැලීමත් සිදුවේ. වසර හතරක පමණ කාලයක් ගතවන තෙවන අදියර තරණයට සමත්වන්නේ අධ්‍යයනයට යොමුකළ ඖෂධවලින් 25% පමණි.

මෙසේ පූර්ව සායනික හා සායනික පරික්ෂා අවසන් වීමට වසර 7- 12 දක්වා කාලයක් ගතවේ.
අදියර IV : අදියර III සමත් ඖෂධ සායනික පරික්ෂා සමත්ව භාවිතයට නිර්දේශ වුවත් සමහරවිට තවත් අදියරකදී වැඩි රෝගින් සංඛ්‍යාවක් යොදවාගෙන දිර්ඝකාලින බලපෑම්, වෙනත් සාධකවල බලපෑම් උදෙසා පරීක්ෂණ සිදු කරයි.
සායනික අදියර තුනෙන් යෝග්‍යතාව පෙන්වූ පසු වෛද්‍ය ජර්නල් මගින් ප්‍රතිපල නැවත සමාලෝචනය කර රෝගීන් වැඩි සංඛ්‍යාවක් උදෙසා ඖෂධයේ ප්‍රතිලාභ, එහි විෂ තත්වයන් අභිබවා යයිදැයි අගයයි. මේ සඳහාද මාස හයක් ගතවේ.
ඉන් අනතුරුව ඖෂධය විකිණීම සඳහා අනුමැතිය පිණිස සියලු විස්තර සහිත අයදුම්පතක් අදාළ රටේ ඖෂධ අධිකාරියට ඉදිරිපත් කරයි.  විෂය ප්‍රවීණයන්ගෙන් සැදුම්ලත් මණ්ඩලයක් මගින් ක්‍රියා පටිපාටිය, එහි සාධාරණ භාවය, වෘත්තියමය බව, ප්‍රතිඵල මෙන්ම දැනට භාවිතයේ පවතින ප්‍රතිකාරවලට සාපේක්ෂව මෙහි උපයෝගිතාව හා මිල පිලිබඳ සලකා බලයි. මේ අවස්ථාවේදී මෙම ප්‍රතිපලම දෙන මිල අඩු ප්‍රතිකාරයක් ඇත්නම් බලපත්‍රය ලබාදීම ප්‍රතික්ෂේප විය හැකිය. අනුමැති ක්‍රියාවලියටද වසරක් පමණ ගතවේ.
සමාගම, ඖෂධයට ලබාදෙන මිල විවිධ පාර්ශවයන් හා සාකච්ඡා කරමින් තීරණය කරයි. මේ මට්ටමට එන විට ඩොලර් බිලියන ගණනක් පර්යේෂණ කටයුතු සඳහා වැයවී ඇතිබවත්, රෝගීන්ට ඒ සඳහා වැය කළහැකි මුදලත්, රජයෙන් හෝ රක්ෂණ සමාගම්වලින් මිල ආවරණය කරයිද යන්නත් සැලකිල්ලට ගනියි.
අනුමැති ක්‍රියාවලිය සිදුවන අතරතුර ඖෂධයට නාමයක් ලබාදීම සමාගම මගින් සිදුකෙරේ. මේ සඳහා ප්‍රචාරක සමාගම්වල උපදෙස් ලබාගැනීම, අසුරන නිර්මාණය මාස තුනක් තුල සිදුකෙරේ.

පාලන අධිකාරියෙන් ඖෂධයක් විකිණීමට අවසර ලද පසුවත් ඔවුහු ඖෂධය නියාමනය කෙරෙති. සමහරවිට කාලයකට පසුව  ඔසුව හේතුවෙන් ඇතිවන අයහපත් බලපෑම් සලකා එය තහනම් කිරීම හෝ අවවාද පාඨයක් සහිතව විකිණීමට උපදෙස් ලැබිය හැකිවේ.

පේටන්ට් බලපත්‍රය
අනුමැතිය ලබාගන්නා ඖෂධයට සාමාන්‍යයෙන් වසර 10ක් වැනි කාලයක් උදෙසා පේටන්ට් බලයක් ලබාගැනීම නිෂ්පාදන සමාගම විසින් සිදුකරයි.  ඔවුන් විසින් වසර ගණනාවක් මුළුල්ලේ අධික පිරිවැයක් දරමින් සිදුකල නිෂ්පාදනයෙන් ලාභ ලබාගැනීම පේටන්ට් කාලයේදී සිදුවේ. අනෙක් සමාගම් එය අනුගමනය කරමින් අඩු මිලට ඖෂධය නිපදවීම වැලැක්වීම මෙහිදී අරමුණු කෙරේ. සමහරවිට නව නිෂ්පාදනය උදෙසා සමාගම වෙත අධික ඉල්ලුමක් ලැබුනහොත් පේටන්ට් බලය සමගින් එය නිපදවිමට වෙනත් සමාගම් වෙත අවසර ලබා දේ.

තලිඩොමයිඩ් නිසා අබාධිත වූ දරුවෙක්.
මේ තරම් දීර්ඝ සහ  නිරතුරු අධ්‍යයනය හා පරික්ෂා කරමින් නිකුත් කරන ලද ඖෂධයක් වුවත් අනාරක්ෂිත වන අවස්ථා ඉතිහාසයේ හමුවේ. 1960 දශකයේ මුල ගර්භනී සමයේ මුල් අවධිවල උදෑසන වමනය හා අපහසුතා සඳහා නිර්දේශ කෙරුණු තැලිඩොමයිඩ් එවැන්නකි. නිදි බෙහෙතක් ලෙස නිපදවුණු මෙය ඉහත අපහසුතා සඳහා නිර්දේශ කෙරුණු අතර එය සාර්ථක විය. නමුත් එම කාන්තාවන්ගෙන් සමහරෙක්ට ඉපදුනු දරුවන් ශාරීරික අබාධ සහිත වූ නිසා ඖෂධය භාවිතය තහනම් කෙරුණි.  නිපදවූ අරමුණෙන් පිටත භාවිතය සඳහා එය පරික්ෂා කර තිබුණේ නැත. දැනට මේ ඔසුව ලාදුරු හා අස්ථි පිළිකා සඳහා සාර්ථකව යොදාගනියි.

ඇස්පිරින් එක අරමුණක් සඳහා නිපදවා වෙනත් රෝග සඳහා යොදාගන්න තවත් ඔසුවකි. විලෝ ගසේ පොත්තෙන් වේදනා නාශකයක් ලෙස ඉතා අඩු පිරිවැයකින් නිපදවූ අඩු මිල ඇස්පිරින්, හර්දයාබාධ පිළිකා ආදී පුළුල් වපසරියකින් යුතු රෝග සඳහා සාර්ථකව යොදාගනිමින්, දැඩි පරීක්ෂණ තුලින් නිපදවූ මිල අධික බොහෝ ඖෂධ අභිබවා පලදායි ප්‍රතිපල ලබාදීමට සමත් ය.

එක ඖෂධයක් සාර්ථක ලෙස වෙළඳ පොලට යොමු කිරීම සඳහා කෙතරම් කාලයක් වැයවේද, කොපමණ පියවර පසුකළ යුතුද, කෙතරම් අභියෝග ප්‍රමාණයකට මුහුණ දිය යුතුද යන්න පිලිබඳ මේ ලිපියෙන් අවබෝධයක් ලැබෙන්නට ඇති. මීළඟ වර ඖෂධ හලකින් ඔසුවක් මිලට ගන්නා අවස්ථාවේ එහි මිල, රසායනික නාමය සැලකිල්ලට ගන්නවා මෙන්ම ඔබේ රෝගයට සහනය දෙන එම කුඩා ඔසුව නිපදවීම සඳහා පසුකළ මෙම ක්‍රියාවලිය සහ මානව හා සත්ව වර්ගයා කළ කැපකිරීම් කෙරෙහිද කෘතඥ වන්න.

උදව්:
හේමා නිශ්ශංක සොයුරා
www.alzheimer-europe.org/Research
www.bbc.co.uk/schools/gcsebitesize/science
www.cancer.gov/clinical-trial-phases
www.fda.gov/forpatients/approvals/drugs
www.forbes.com/sites

Thursday, 3 August 2017

ශීත රටවල පළතුරු -3

ශීත රටවල, ඒ කියන්නේ ඍතු භේදය තදින් තියන සීත කාලේ 0℃ අඩු උෂ්ණත්වයකුත්, අඩු දිවා කාලයකුත්, ග්‍රීෂ්ම කාලේ වැඩි උෂ්ණත්වයක් හා පැය 12- 16 දිවා කාලයකුත් තියන රටවල සාර්ථකව වැවෙන පලතුරු වර්ග ගැන කලින් ලිපි දෙකක පල කළා. ඒ බොහෝ පලතුරු සමකය අසන්න රටවල වැවීම දුෂ්කරයි. එහෙම වගා කරන්න පුළුවන් පලතුරු වර්ගත් තියනවා. මිදී, කිවි, බෙරිවර්ග, පෙයාස්, හා ඇපල් වර්ග ඒ අතර තියනවා.

මිදී - විවිධ ක්‍රම වලින් ආහාරයට ගන්න පුලුවන් රසවත් පළතුරක් නිසා ලෝකය පුරාම ජනප්‍රියයි . ඇට මගින් මෙන්ම පැල මගින්ද බෝ කරගත හැකි මිදී වර්ග හා වර්ණ රාශියක් දැකිය හැකිය.
මව් ශාකය අසල හැදෙන පැල ගලවා සිටවනවානම් පැලය පැය 3-4ක් වතුරේ දමා තබා පැල කිරීමයි වඩා සුදුසු. මාර්තු, අප්‍රේල් මාස වලදියි මේ විදියට පැල කරන්නේ. බඳුන් ගත කර ඇති පැල සිටුවන්නේ මැයි, ජුනි මාසවල. පැල අතර අඩි 6- 10 පරතරයක් ඇතිව සිටුවීම වඩා හොඳය.
ඉතා හොඳින් ආලෝකය හා උෂ්ණත්වය අවශ්‍ය මිදී වැල් ඉහල යාමට කණු යොදා මැස්සක් සකස් සකස් කළයුතු බව බොහෝ දෙනෙක් දන්නවා. පළමු වසරේ පැල ශීත කාලයේදී වසා ආරක්ෂා කරගත යුතු වෙනවා.
මිදී ශාක මුල උණුසුමට ප්‍රිය නිසා අවට හොඳින් පිරිසිදු කර ආලෝකය වැටෙන්නට ඉඩ හල යුතුයි. මුල් පහසුවෙන් රෝගවලට ගොදුරු විය හැකි නිසා වසරකට වරක් වසන්ත කාලයේ කොම්පෝස්ට් යෙදීමේදීත් පැලයට මදක් ඇතින් යෙදීමයි සාර්ථක.
නිරතුරු පැල ගැන සැලකිලිමත් වීමෙන් හා නිසි ලෙස කප්පාදු කිරීමෙන් රෝගවලින් රැකගෙන සරු පලදාවක් ලබාගත හැකිය. මල් පිපෙන්නේ අලුත් දඬු මත නිසා පැරණි දඬු ඉවත් කල යුතුයි. ඵල නෙලාගත් පසු අනවශ්‍ය ශාක කොටස් ඉවත්කර පිරිසිදු කිරීම ඊළඟ වසරේ සරු ඵලදාවක් ලබා ගැනීමට හේතු වේ. අගෝස්තු සිට ඔක්තෝබර් ඵල ලැබෙන කාලයයි.
වියළීමෙන්, ජෑම්, ජෙලි හැදීමෙන් කල් තබා ගත හැකියි. මිදී වයින් මෙන්ම මිදී විනාකිරි බොහෝ ජනප්‍රියයි. වයින් සෑදීමේ අතුරුපලයක් ලෙස මිදී ඇට වලින් grapeseed oil ද නිපදවේ. මෙම තෙල් ගුණදායකය.

කිවි - ආසියාව නිජබිම කරගත් කිවි දැන් ලොව පුරා සාර්ථකව වගා කරයි. කොළ පැහැ මදයේ කළු තිත් වැනි ඇට මගින් ලැබෙන ප්‍රියමනාප පෙනුම නිසා පලතුරු සලාද හා සැරසිලි වලදී අලංකාරයක් ගෙන දේ. ඇඹුල් රසින් යුත් කිවිවල විටමින් C බහුලය.
ඇට මගින් මාස දෙක තුනකින් පැල ලබාගත හැකි කිවි ප්‍රවේසමින් බඳුන් ගත කර ගත යුතුයි. බඳුන්ගත පැල හොඳින් අව්ව ලැබෙන ග්‍රීෂ්ම කාලයේ හොඳ වයනයක් ඇති පසක පැල කරගැනීම සුදුසුය.. පොහොර දැමීම අවශ්‍ය නැත. කිවි වැල් ශක්තිමත්ය. අඩි 10ක් පමණ උසට වැඩිය හැකි නිසා සුදුසු මැස්සක් මත වැඩීමට ඉඩහළ යුතුය. පැලය ප්‍රමාණවත් උසකට ආ පසු එක අත්තක් හෝ දෙකක් පමණක් දිගටම වර්ධනයට ඉඩ සැලසීමෙන් වඩා හොඳ ඵල ලබා ගතහැක. කප්පාදු කිරීම නිසි උපදෙස් අනුව කල යුතුවේ.
පොත්තේ ස්වභාවය නිසා ශීත ගබඩා කර මාස 9ක් පමණ කල් තබා ගත හැකිය.

ප්ලම්ස් - යුරෝපයේ හා ආසියාවේ වසර දහස් ගණනක් පුරා වැවුණු දැන් ලොව පුරා රසවිඳින ප්ලම්ස් සීත රටවලට ආවේනික තවත් ඉතා මිහිරි යුෂ පිරුණු පළතුරක්.
සාමාන්‍ය භාවිතයේ ප්ලම්ස් ලෙස හඳුන්වන්නේ වියලි මිදි වුවත්, ඇත්තෙන්ම ප්ලම්ස් මිදී මෙන් පොකුරු ලෙස හැදෙන පළතුරක් නොවේ. මිදිවලට වඩා විශාල, අඩි 7,8 උස ගසක හටගන්නා මධ්‍යයේ තනි
ප්ලම්ස් 
බීජයක් ඇති මෘදු පළතුරකි. වර්ණ කිහිපයකින් සෑදෙන, වර්ග දහස් ගණනක් ඇති මෙම රසවත් පලතුරෙහි විටමින් C බහුලය, කෙඳි අඩංගුය. දියවැඩියාව, කොලෙස්ටරෝල්, බඩවැල් පිළිකා පාලනයට අනුභව කල හැකි ගුණදායි පලයකි.
ඉතා ඉක්මනින් ඉදිමකට ලක්වන මේවා ශීතකරණයේ හෝ අධි ශීතකරණයේ ගබඩා කර මාස හයක් පමණ කල්තබාගත හැකිය. ටින් කිරීමෙන් හෝ ජෑම් සැදීමෙන්ද, වියලිමෙන්ද කල් තබාගන්නා ප්ලම්ස් විවිධ ආහාර පිළියෙළ කිරීමට යොදාගනියි. වියලන ලද ප්ලම් හැඳින්වෙන්නේ prunes නමිනි.

පීච් හා ඇප්‍රිකට්: නිජබිම ආසියානු රටවල් වුවත් සාර්ථක ලෙස ලොව පුරා වගා කෙරේ. බොහෝ දුරට එක සමාන ස්වභාවයෙන් යුතු ගස්වල හැදෙන රසැති පලතුරුය. අප්‍රිකට් ප්‍රමාණයෙන් කුඩා වන අතර දෙවර්ගයේම පොත්ත මත කුඩා කෙඳි ඇත. පීච් වල යුෂ ගතිය වැඩිය.
කොලෙස්ටරෝල් පාලනයටත් තරබාරු බව පාලනයටත් ආහාරයට ගැනේ. සමේ නිරෝගිභාවය රැක ගැනීමටත් උපකාරී වේ. මෙම දෙවර්ගයේම ඇට පිළිකා සඳහා ඖෂධ ලෙස යොදාගනියි.
ශිත කාලයට පෙර සිටුවා වසර දෙක තුනකින් ජුලි අගෝස්තු වල ඵල ලබාගත හැකි ශාක වේ. පැළවීමට පෙර ශිත අවශ්‍ය නිසා ඇට ශිතකරනයේ මාස දෙකක් පමණ තබා පැල කිරීමයි සුදුසු.
මාමලෙඩ් සැදීමෙන්ද, කෑලි කපා ටින් කිරීමෙන්ද, වියලීමෙන්ද කල් තබා ගත හැකිවේ.


උදව්:
www.almanac.com/plant/grapes
http://www.softschools.com
http://www.whfoods.com
www.leaf.tv/articles

Thursday, 27 July 2017

ගිනිකඳු අකුණු Volcanic Lightning : විශ්වයේ චිත්තාකර්ශණිය සංසිද්ධි - 6

දැකීමට ප්‍රියජනක මෙන්ම බිය උපදවන අරුමැති ස්වභාවික සංසිද්ධියකි, ගිනිකඳු පිපිරෙන අවස්ථාවල ඇතිවන අකුණු. සෑම ගිනි කන්දක් පිපිරෙන අවස්ථාවේම දක්නට නොලැබෙන මෙය සිදුවීමට විශේෂිත තත්ත්ව නිර්මාණයවිය යුතුය. පසුගිය සියවස් දෙක තුළ 200වරක් පමණ වාර්තා වී ඇති මෙය සිදුවන්නේ කෙසේදැයි අර්ථ දක්වන්නට විද්‍යාඥයෝ තවම වෙහෙසෙති.
සාමාන්‍ය අකුණක් ඇතිවන්නේ වලාකුළු දෙකක් අතර හෝ වලාකුළු හා පොලව අතර ඇතිවන විද්‍යුත් ආරෝපණ වෙනස්වීමක් නිසා එක තැනකින් අනෙක් තැනට අයනීකරණ වායු ධාරාවක් නිර්මාණය වී ඒ ඔස්සේ විදුලිය ගමන් කිරීමෙනුයි. මෙය ස්ථිති විද්‍යුතය නම් වේ.
සාමාන්‍ය ජිවිතයේ නොයෙක් අවස්ථාවල මෙය අත්දැකීමට ලැබේ. ප්ලාස්ටික් රුලක් හිසකේවල තදින් අතුල්ලා කුඩා කඩදාසි කැබලිවලට ලං කළවිට ඒවා රූලට ආකර්ෂණය වන්නේ ස්ථිති විද්‍යුතය නිසාය.

මෙහි ඇති බැලුම හෝ පනාව සාමාන්‍ය අවස්ථාවේ ඇතිවිට එහි ඇති ආරෝපණ විසිරි පවතියි. ඒ නිසා කඩදාසි ඒ වෙත ඇදෙන්නේ නැත. එහෙත් තදින් හිසකේ හෝ එවැනි පෘෂ්ටයක ඇතිල්ලූ විට ආරෝපණ එක තැනකට රැස්වේ. එය කඩදාසි කැබලිවලට ලං කළවිට කඩදාසියේ ඇති විරුද්ධ ආරෝපණ ඒ දෙසට ගමන් කර ආකර්ෂණය සිදුවේ.
වියලි දිනෙක තද අව්වට වියලුනු කෘතීම රෙදි එහෙ මෙහෙ කරන විට ඒ අතර චිරි චිරි ශබ්දයක් ඇතිවනු අසා ඇති. අඳුරු කාමරයක් තුලදී නම් ඒ හඬ සමග සුදුපාට දීප්තිමත් ආලෝක පනිනු දැකිය හැකිය. මෙසේ සිදුවන්නේ ඇඳුමේ එක් ස්ථානයක් අනෙක් ස්ථානයකට වඩා වෙනස් ලෙස ආරෝපණය වීම නිසා ස්ථිති විද්‍යුත් විසර්ජනය වීමෙනි.
සාමාන්‍ය අකුණක් ඇතිවීමේදී ද මෙයම අති විශාල පරිමාණයෙන් සිදුවේ.
ගිනිකඳු විදාරණයේදී ඇතිවන සියුම් අළු අරෝපණයක් නැති දෙයකි. ගිනිකන්ද පිපිරී පිටතට ඒමේදී තදින් රත්වූ අළු අංශු එකිනෙක ඇතිල්ලීමෙන් ඒවා ආරෝපණය වේ. මෙසේ ආරෝපිත වන අළු වළාවක්, තවත් අළු වලාවක් සමග විසර්ජන හට ගැනීමෙනුයි අකුණ ඇතිවන්නේ. සාමාන්‍ය අකුණක් වැසි වලාකුළු දෙකක් අතර සිදුවන ලෙසම ගිනිකඳු අළු වලා දෙකක් අතර පුලිඟු පැනීමකින් ගිනිකඳු අකුණු ඇතිවේ.
ඉතා මෑතක දී සිදුකළ අධ්‍යයනයන්ගෙන් පෙන්වා දී ඇත්තේ ගිනිකඳු අකුණු ක්‍රම දෙකකට නිර්මාණය විය හැකි බවයි.
පොලවට ආසන්නයේ සිදුවන අකුණු ඇතිවන්නේ ඉහත විස්තර කළ ලෙස රත්වූ අළු අධික උෂ්ණත්වය හා පීඩනය යටතේ එකිනෙක ඇතිල්ලීමෙන් ආරෝපිත වීමෙනි. මෙය සිදුවන්නේ පිටවන දුම්වලාව තුල අසන්න ස්ථාන දෙකක් අතරයි. මෙය tribo electricity ලෙස හඳුන්වයි.

අනෙක් ක්‍රමය අධ්‍යනයට හේතු වුයේ 2015 දී චිලි රටේ කැල්බුකෝ ගිනිකන්ද පිපිරීමේදී දුටු අකුණුය. ඒවා සිදුවුයේ ගීනිකන්දට වඩා 100km පමණ ඇතිනි. පොලවට 20km පමණ ඉහළිනි. විද්‍යාඥයන් අනුමාන කරන්නේ ඉහල ගොස් දිගහල කුඩයක හැඩයට විසිරෙන අලුවළා තුනී වීමේදී අළු වලා සමග ඉහලට යන ජලවාෂ්ප මගින් අයිස් සෑදෙන බවයි මෙහිදී සාමාන්‍ය වැහි වලාකුල් අතර ආරෝපණ ඇතිවී, විසර්ජන සිදුවී අකුණු නිර්මාණය වන අන්දමටම ගිනිකඳු වලා අකුණු සෑදෙනු විය හැකිය.

මේ පිපිරීම් හා අකුණු ගැසීම් නිසා ඇතිවන කම්පන තරංග ඉතා ප්‍රබලය. බිය දනවන සුළු ය. ගුවන් ගමන් සඳහා ප්‍රබල බලපෑම් ඇතිකරයි.
"අප දන්නා තාක්ෂණ විධි ක්‍රම අනුව සොයාගත නොහැකි දේ ගිනිකඳු අකුණු අධ්‍යනයෙන් අනුමාන කළ හැකිය.ගිනිකඳු විදාරණයට මුහුණ දිය යුතු ආකාරය පිළිබඳවද කරුණු මතුකරයි." විද්‍යාඥයෝ පවසති.
"මේ සියල්ල අප මෙතෙක් මේ ලොව තියෙනවාදැයි නොදැන සිටි තව බොහෝ ප්‍රශ්න මතු කරනවා.."

උදව්:
http://volcano.oregonstate.edu
www.livescience.com

Monday, 10 July 2017

අව්රෝරා Aurora Borealis : විශ්වයේ චිත්තාකර්ෂණිය සංසිද්ධි -5

මිනිස් ඇසට දැකිය හැකි ඉතාම මනහර ස්වභාවික සංසිද්ධියක් වන අව්රෝරා යනු රාත්‍රී අහස පසුබිම් කරගෙන සිදුවන, විවිධ වර්ණ ආලෝක අතිශය කලාත්මකව ලෙලදීමක් හා බැබලීමකි. උතුරු අර්ධගෝලයේදී Nothern Lights (උත්තරාලෝක ) ලෙස හැඳින්වෙන අව්රෝරා, දක්ෂිණ අර්ධගෝලයේදී හඳුන්වන්නේ Australis ඔස්ට්‍රාලිස් ලෙසයි. සමහරු Nothern lights ලෙස පමණක් හැඳින්වුවත් අව්රෝරා උත්තර හා දක්ෂිණ ධ්‍රැව ප්‍රදේශවල ඕනෑම දවසක සිදුවිය හැකි, වසර 11කට වරක් උච්ච තත්වයට පැමිණෙන නෙත් සිත් පිනවන සංසිද්ධියකි. 
සුර්ය ගිනිසිළුවක් 
කිලෝමීටර මිලියන ගණනකට එපිටින් පිහිටන සූර්යයාගෙන් පිටවන සුර්ය ගිනිසිළුවල අධිවේගී විද්‍යුත් ආරෝපිත අංශු රැලක් මගින් මෙය ඇරඹේ. සැම අතටම විහිදෙන මෙම නිදහස් ඉලෙක්ට්‍රොන හා ප්‍රෝටෝන  කොටසක්  සුර්ය සුළං හේතුවෙන් පෘථිවියට සමීප වන්නට පැය 18 සිට දින හතක් දක්වා කාලයක් ගතවේ. පෘථිවියට ලංවත්ම පෘථිවියේ චුම්භක බල ක්ෂේත්‍ර මගින් බොහෝ අංශු පරාවර්තනය කර හැරියත් ඒවායේ ආරෝපණ බල නිසා එයින් සමහරක් චුම්බක බලය අඩු  උත්තර හා දක්ෂිණ ධ්‍රැව වලින් වායුගෝලයට ඇතුළුවේ.


පෘථිවියේ ධ්‍රැව සමග සුර්යයාගේ සිට පැමිණෙන ආරෝපිත අංශු ගැටෙනවාත් සමග වායුගෝලයේ ඇති ඔක්සිජන් හා නයිට්‍රජන් පරමාණු සමග ඝට්ටනය මේ මනහර වර්ණ සැදීමට හේතුවයි. පොලවට 100km පමණ ආසන්නයේ ඇති ඔක්සිජන් සමග ගැටීමෙන් කොළට හුරු කහ පාටත්, නයිට්‍රිජන් සමග එක්වීමෙන් නිල් හා දම් පාටත් ඇතිකරයි. ඉතා කලාතුරකින් දැකිය හැකි රතු වර්ණය ඇතිවන්නේ 200km ක් දක්වා  ඉහල උන්නතාංශයේ ඇති ඔක්සිජන් පරමාණු සමග ගැටීමෙනි. මේ වර්ණ අංශු චලනයේදී රෝස හා සුදු වර්ණයන් දැකිය හැකිවේ.
මෙම අලංකාර අවුරෝරා ආලෝක සාමාන්‍යයෙන් 50km ක් පමණ ඉහලට විහිදුනත්, පොලවේ සිට 640km දක්වා ඉහල විහිදෙන අවස්ථාත් ඇත. සුර්ය සුළං හා වායුගෝලයේ සුළං චලන හේතුවෙන් අත්‍යාලංකාර ලෙලදීම් දැකිය හැකි වේ.













මෙම ප්‍රචණ්ඩ භූ චුම්භක කුණාටුව මිනිස් දෑසට විශ්වයේ ශක්තිය දැකිය හැකි ආශ්චර්යමත් අවස්ථාවකි. සුර්යයා නිසා සිදුවන මේ අපුර්ව සංසිද්ධිය පෘථිවියේ පමණක් නොව, බ්‍රහස්පති හා එහි චන්ද්‍රයන්ගේත්, සෙනසුරු, යුරේනස් හා නැප්චුන් ගේද සිදුවන බව සොයාගෙන ඇත.

පෘථිවියේ මෙය වඩාත් හොඳින් දැකිය හැකිවන්නේ කැනඩාවේ උතුරු ප්‍රදේශවල, ඇලස්කාව, ග්‍රීන්ලන්තය, අයිස්ලන්තය, නෝර්වේ, සයිබීරියාව වැනි උත්තර ධ්‍රැවයට ආසන්න ප්‍රදේශ හා දක්ෂිණ ධ්‍රැවයට ආසන්න ඇන්ටාක්ටිකාව හා තස්මෙනියාවේ දීය.
පෘථිවියට පිටත චන්ද්‍රිකා මගින්ද අවුරෝරාවල මනහර ඡයාරුප ලබාගෙන ඇත. ජාත්‍යන්තර අභ්‍යවකාශ මධ්‍යස්ථානයේ ගගනගාමීන් මේවා දැක සාතිශය සතුටට පත්ව ඇත.

අව්රෝරා විද්‍යාත්මකව පැහැදිලි කිරීමට පෙර වසර දහස් ගණනක් මිනිස් සිත් අමන්දානන්දයට පත්කර ඇත. චීන ජාතිකයන් මේවා ආකාශ සර්පයින් ලෙසද, සමහර ආදී වාසීන් ඔවුන්ගේ මුතුන් මිත්තන්ගේ ආත්මයන් ගිනිගොඩක් වටා නර්තනයේ යෙදෙන ආකාරය ලෙසද අර්ථ දැක්වුහ. තවත් සමහර ආදිවාසී මෙය ඔවුන් දඩයම් කළ සතුන්ගේ ආත්ම රංගන ලෙස දුටහ. රෝම කථාවල අව්රෝරා හඳුන්වන්නේ අරුණාලෝකයේ දෙවඟන ලෙසයි. දේශ ගවේෂකයන් සිතුවේ මේ ආලෝක මියගිය රණශුරයන් දිව්‍යලෝකයේ අවදිවන ආකාරය බවයි!

මේ වීඩියෝවත් බලා තුටුවන්න.
video

උදව්:
www.northernlightscentre.ca
www.livescience.com

Sunday, 2 July 2017

එළිච්චියකගෙන් සමෝච්ඡ රේඛා ලබා සැදූ යෝධ ඇළ: Yodha Ela

ස්වභාවික ජලාශ ආශ්‍රිතව ගොඩනැගුනු ලෝකයේ බොහෝ  ශිෂ්ටාචාරවලින් වෙනස්ව, ස්වභාව ධර්මයෙන් ඉටු නොවූ කාර්යය ජයගැනීම උදෙසා  කෘත්‍රිම ජලාශ තනා කෘෂිකර්මාන්තය හා වෙනත් කටයුතු සඳහා යොදවා ගැනීම අපගේ ඉපැරණි වාපි හා වාරි කර්මාන්තවල දක්නට ඇති විශේෂත්වයයි. 

රටේ වැඩි කොටසක් අයත්වන වියලි කලාපයේ වාර්ෂික වර්ෂාපතනය 1750mm කට අඩුය. වැස්ස ලැබෙන කාලසීමාව ද මාස හතරකට සීමා වේ. වසරකට 1800mm ක පමණ වාෂ්පිකරණයක් සිදුවීම හේතුවෙන් පසේ තෙතමනය අඩු තත්වයක් පවතියි. ඉහත හේතු නිසාම භූගත ජල මට්ටමද අඩුය. නමුත් පස පෝෂකවලින් පොහොසත්ය. මේ නිසා අපේ මුතුන් මිත්තන් වියලි කලාපය අස්වැද්දීම නම් වූ අභියෝගය සාර්ථකව ජයගැනීම ක්‍රමිකව අධ්‍යයනය කලයුතු වපසරියකි.
පණ්ඩුකාභය රජතුමා (ක්‍රි.පු.437-367) විසින්  වැසි ජලය රැස්කිරීම සඳහා කරවූ විශාල වැව් තුනක් මුල්ම නිර්මිත  ජලාශ ලෙස ඉතිහාසයේ සඳහන් වේ. ඉන් අනතුරුව බොහෝ රජවරු රටේ විවිධ ප්‍රදේශවල වැව් හා ඇළ මාර්ග කරවා ඇත. 
අද අපි එක් යෝධ ඇලක් ගැන පමණක් කතා කළත්, රජරට පුරා දියවර ආරක්ෂා කරන සංකීර්ණ ආරක්ෂක  පද්ධතියක් ලෙසින් යෝධ ඇල සංකල්පය ක්‍රියාත්මක වූ බව පෙනී යන්නේ ගංගා, වැව්, ද්‍රෝණි සම්බන්ධ කරමින් නිමැවූ යෝධ ඇලවල් කිහිපයක් ගැන කියවෙන හෙයිනි.
 * පලවෙනි සියවසේ මහසෙන් රජු හෝ වසභ රජු විසින් ඉදි කරවූ මිනිපේ ඇලහැර යෝධ ඇළ  
 * දෙවෙනි සේන රජුගේ සමයේ දඹුලු ඔයේ ඉහත්තාවේ සිට මල්වතු ඔය දක්වා සෑදවූ යෝධ ඇල හා මල්වතු      ඔය සිට මහකනදරාව වැව දක්වා යෝධ ඇළ   
 * ක්‍රි.ව. 290 සිට මහසෙන් රජු කරවූ බළලු වැව සිට උස්ගල සියඹලන්ගමුව දක්වා දිය ගෙනගිය උතුර යෝධ    ඇළ, කලාවැව හා අනුරාධපුර අභය වැවෙන් මහවිලච්චිය වැවට සැදවූ යෝධ ඇළ, නුවර වැව සිට නාච්චාදුව  වැවට    සෑදු යෝධ ඇළ, කලාවැව සිට තිසා වැවට නිර්මාණය කළ යෝධ ඇළ, මින්නේරිය වැව සිට  කන්තලේ වැවට දිය ගෙනගිය යෝධ ඇළ   
 * දාසෙන්කෙලිය රජතුමා කරවූ  මහවැලි ගඟේ සිට අඹන් ගඟට ජලය ගෙනගිය යෝධ ඇළ 
 * මහා පරාක්‍රමබාහු රජු නිමවූ කාලිංග  යෝධ ඇළ 

ජලය වැඩි ද්‍රෝණියේ සිට ජලය අඩු ද්‍රෝණියට ගෙන යාම, වැවකින් වැවකට ජලය ගෙනයාම, වැසි කාලයට උතුරා යන අතිරික්ත ජලය ගබඩා කිරීම සඳහා වැවකට ගෙනයාම, ද්‍රෝණියේ වැඩිපුර ජලය මුහුදට ගලා යා නොදී  රඳවා ගැනීම වැනි දියවර හුවමාරු අවශ්‍යතා සඳහා යෝධ ඇලවල් ඉදි කල බව පෙනී යයි. 

මේ යෝධ ඇළ අතුරෙන් පුරාණ වාරි ඉංජිනේරු තාක්ෂණය තේරුම් ගැනීමට වඩාත් සුදුසු වන්නේ සැතපුම් 54ක් දිගු වූත්, සමහර තැන්වල අඩි 40ක් පළල වුත්, නොගැඹුරු වූත්, ඉතා අඩු දියබැස්මක් සහිතවුත් පහත් බිමක පිහිටන කලා වැවේ සිට ඊට අඩි හතක් උස් බිමක ඇති තිසා වැව දක්වා අතරමග පෝෂණය කරමින් පොලව දිගේ දියවර ගෙනයන යෝධ ඇල නිර්මාණයයි.
   පළමු සියවස වනවිට ස්වභාවික විල් ලෙස පැවති ජල තටාක, කලා වැව හා බළලු වැව ලෙස සාදවන ලද්දේ වසභ රජුය. ධාතුසේන රජු විසින් මේ වැව් දෙකම යා කොට අති විශාල වැවක් බවට පත්කෙරුණි. ඒ අද පවතින කලාවැව යි. මෙම විසල් වැවේ දියවර කෘෂිකාර්මික කටයුතු හා වෙනත් අවශ්‍යතා සඳහා යොදවා ගැනීමටත්, තිසා වැවේ ජල ධාරිතාව වැඩි කිරීමට යොදවා ගැනීමටත් ධාතුසේන රජතුමා විසින් යෝධ ඇළ  නිර්මාණය කෙරුණි. 
ගැබ්ගත් එලිච්චියක් ගමන් කරවා ඈ යන මග ඔස්සේ තද බෑවුම් හෝ තද නැගුම් නැති මාර්ගය ලකුණු කරගෙන ඒ ඔස්සේ මෙම යෝධ ඇළ කණින ලදැයි ජනප්‍රවාදයේ කියවේ. ස්වභාවික ජලධාරා ගමන් කරන්නේ සමෝච්ච රේඛාවලට ලම්භක නිම්න ඔස්සේය. එසේනම් එලිච්චියගේ ගමන් මාර්ගය මගින් දල සමෝච්ච රේඛා ලබාගෙන, ඒ දිගේ ඇලක් කැන නිම්න මගින් එන ජලය එකතු කිරීමක් කරගෙන ඇත.
එල්ලංගා පද්ධතියක ක්‍රියාකාරිත්වය 

එල්ලංගා පද්ධති (cascade systems) පිහිටන්නේ  නිම්න ඔස්සේය. එල්ලංගා යනු කුඩා ජල පෝෂක ප්‍රදේශයක නිම්න ඔස්සේ ඇති දොළ පාර මගින් සම්බන්ධ වී ජලය ගබඩා කිරීමත් බෙදා හැරීමත්, ප්‍රයෝජනයට ගැනීමත් සිදුකරන කුඩා වැව් පන්තියකි. යෝධ ඇලට ඉහලින් හා පහලින් ඇති නිම්න, ඇල ඔස්සේ බද්ධ වේ. මේ නිසා ඇලට ඉහලින් ඇති එල්ලංගා වල ඇති වැඩිපුර ජලය ඊට කෙලින්ම පහලින් ඇති එල්ලංගා  හා තිරස්ව ඇති එල්ලංගාවලට ලබාදිය හැකිය.  නිම්න ඔස්සේ පහලට ගලන ජලය සමොචඡ රේඛාව ඔස්සේ ගලන යෝධ ඇල මගින් තිරස්ව විහිදී යයි. එනම් දිය වැඩි නිම්නවල ඇති ජලය, අඩු නිම්නවලට බෙදා හදා ගැනීම මෙන්ම වැව් ජලය නොඅඩුව පවත්වා ගැනීමත් සිදුවිය. 
වැසිජලය, එල්ලංගා වල ජලය, හා කලාවැවේ ජලය යෝධ ඇලට එක්වන නිසා එය නිතරම වැවක් සේ පිරි පැවතුනි. මෙහි ජලය ගලන්නේ ද පිරි ඉතිරි යන ආකාරයටයි. එනම්, යම් කොටසක ජලය එකතු වූ විට එම ප්‍රදේශයේ ජල මට්ටම ඉහල යාමත් සමග වැඩිවන ජලයේ පීඩනය නිසා ජලය අනෙක් ප්‍රදේශවලට පැතිර යයි. මේ අනුව ජලය දෙපසටම ගමන් කිරීම සිදුවිය හැකිය. 
යෝධ ඇල මගින් ජලය රඳවා ගැනීමත්, ප්‍රතිචක්‍රීකරණයත්, නැවත උපයෝගී කරගැනීමත්, ධරණීය සංවර්ධනයත් සිදුවිය. එනයින් බලන කළ යෝධ ඇලෙන් කෙරෙන්නේ කලාවැව හා තිසා වැව අතර ඇති සියලුම ජල පද්ධතීන් එකට ඈඳිමකි. කුඩා වැව්, කෙත්වතු, ජලධාරක ප්‍රදේශ, ජලපෝෂක ප්‍රදේශ හා ඇල සම්බන්ධ වී  ස්වභාවික පරිසරයට ද ඒකාබද්ධ වේ. මේ අනුව ප්‍රදේශයම එකම ජල තලයකි.
මහකණුමුල්ල, මානෑව, කිරලෝගම වැනි එල්ලංගා පද්ධති 34ක් ඔස්සේ ගම්මානවල ඇති වැව් 120කට ජලය ලබාදුන් බවත්, යෝධ ඇල දැලවර වර්ග සැතපුම් 180ක විහිදුනු කෙත්යායවල් ඉදිකර අක්කර 1 144 000ක් අස්වැද්දු බවත් සඳහන්වේ. 
මෙහිදී ඇලෙන් පහල ප්‍රදේශවලට පමණක් නොව ඉහල ප්‍රදේශවල වැව් වලටද දියවර සපයා ඇත. මහකනුමුල්ල එල්ලංගාවෙන් අතුරු යෝධ ඇළක් කපා අයිනාගම, ඉහළවැව ආදී වැව් පහකට ජලය ලබා දී ඇත. 
එලිච්චිය ගේ කතාවෙන් වැටහෙන තවත් දෙයක් වන්නේ යෝධ ඇළ පද්ධතිය සම්පුර්ණ සැලසුමක් ඇතිව පටන්ගත් එකක් නොවන බවයි. පියවරෙන් පියවරට පැමිණෙන අඩුපාඩුකම් මග හරවමින්, පරිසරයට වඩාත් සුදුසු ආකාරයට, කඩිනමක් නැතිව නිමවූ  බවක් පෙනී යයි. 
යෝධ ඇලේ බැම්ම ඇත්තේ යටි පැත්තෙන් පමණකි. එය දිය කාන්දු නොවෙන විශේෂ පස් වර්ගයකින් සදා ඇත. උඩු පැත්ත සුළු ආනතියක් සහිත ස්වභාවික බිමකි. ජලය ගලා යන්නේ මතුපිට පොලව ඔස්සේය. ඇලේ දිය වැඩිවනවිට වැව් තාවුල්ලක මෙන් ඇලේ අනෙක් පැත්තට ජලයේ ගැල්ම ඇතිවේ. යෝධ ඇලේ ජලය ගලන්නේ ඉතාම සෙමිනි. භූගත ජලය හැසිරෙන්නේද මේ ආකාරයට ඉතා සෙමින් ජලය වැඩි තැන සිට අඩු තැනටයි. යෝධ ඇල මෙතරම් දික්වී ඇත්තේ නැමි හෙවත් වංගු  රාශියකින් සමන්විත වන නිසයි. පිටපැත්තේ ඉවුරක් නොමැති නිසා සෑම වංගුවකින්ම වතුර පිටාර ගලයි. ඇල ගලායාමේදී උස්බිම් හමුවන හැමතැනකදීම වංගුවක් සහිත දියකලියක් පිහිටුවා තිබේ. වංගු 48ක පිහිටා ඇති දියකලි නිතර ජලයෙන් පිරි පැවතුනි. දියකලියට ජලය පිරි යද්දී තෙරපුමක් ඇති කරමින් උස්බිම තරණය කරයි. මෙම දියකලි මගින්  අලි ඇත්තු, සතා සිපාවෝ  වසර පුරා දිය ලදහ. 
පළමු සැතපුම් 17 ජලය බැස්ම(හෝ නැග්ම) අඟල් 6ක් වීම නොගැඹුරු දියේ ජලය ගලායාමට සැපයු ආධාරකයක් පමණි.  හෙමින් දිග දුරක් ගලන බැවින් වාෂ්පීකරණය මෙන්ම පොලවට උරා ගැනීමත් වැඩියි. වාෂ්පීකරණය නිසා වාතයේ ජලවාෂ්ප ප්‍රමාණය වැඩිවී වාතය තෙතමනයෙන් යුක්ත කිරීමත්, පසෙන් තෙතමනය උරාගැනීම නිසා භූගත ජලයෙන් පෝෂිත පරිසර පද්ධතියක් වර්ධනයත් සිදු විය. වාෂ්පීකරණය අඩු කිරීම උදෙසා ඉවුරු දෙපස ගහකොළ වැවිමෙන් පස සංරක්ෂණය ඉබේම සිදුවිය. 

යෝධ ඇල ගමන් කරන්නේ වැව්වලට ඉහළින් සෙමින්ය. මේ නිසා වැව්වලට රොන්මඩ ගලා එම වැළකුණි. වැව්වල ජලය පාලනය නිසා වැඩි ජලය ගලාඑමක් සිදු නොවිණි. වැසිවලින් එකතුවෙන ජලය අවශ්‍ය වැව්වලට බෙදාහැරුනි. වැසි කාලයේ එකතු කරගන්නා ජලය නියං සමයේ මුදා හැරුණි. යෝධ ඇලේ ජලය බෙදන සෑම සොරොව්වක්ම යොදා ඇත්තේ පතුලට අඩි තුනක් පමණ ඉහළිනි. පතුලේ එකතුවන ලවණ හා ඛනිජ ද්‍රව්‍ය මුසු දිය පැල ගොයමට අහිතකර නිසා හැකිතාක් ඉහලින් එන අලුත් ජලය වැව්වලට මුදාහැරිම මෙහිදී සිදුවිය. වැවෙහිදීත් තව දුරටත් ලවන පතුලේ රැඳීමෙන් පසු කුඹුරුවලට ජලය මුදා හැරුණි. පරිසරය සුරැකීම, වාරිමාර්ග  කළමනාකරණය හා වාරි තාක්ෂණය නිවැරදිව උපයෝගී කරගනිමින්, ප්‍රදේශයේ භූ විෂමතාවත්, ජලයත් ජිවිනුත්  පිලිබඳ මනා අවබෝධයකින් යෝධ ඇළ නිර්මාණය කර  ඇත.
මේ සියල්ල සලකා  බලන විට යෝධ ඇළ, ජලය බෙදාහැරීමට අමතරව පරිසරයට මහඟු සේවයක් කරමින් පස වියලි බවින් ආරක්ෂා කරගැනීමත්, සත්වයන්ට අවශ්‍ය ජලය නොකඩවා සැපයීමත්, පරිසරයේ තෙතමනය පවත්වා ගැනීමත්, භූගත ජල ප්‍රමාණය වැඩි කිරීමත් ආදී පෘථුල සේවාවක් ඉටු කරයි.  මුලික අරමුණ වූ රජරට ජල අවශ්‍යතා සතපමින් ගොවිතැන් කටයුතු  උදෙසා  වැසි ජලයත් ස්වභාවික උල්පත් ජලයත් රැස්කර බෙදා හැරිමට බෑවුමක සමෝච්ඡ රේඛාවක් ඔස්සේ බැම්මක් බැඳ නිර්මාණය කළ, ඉතාම දිගු වැවක් වැනි වාරි තාක්ෂණ ප්‍රාතිහාර්යයකි. 

රජරට  ගොවියා මෙම විශ්වකර්ම ඇළට හා එහි ජලයට දැක්වූ දැක්වූ ගෞරවය හා ආදරය ඒ සඳහා යොදාගෙන ඇති නම් ප්‍රමාණයෙන්ම පැහැදිලි වේ. දිගු බවත් එහි අත්‍යන්ත වූ ප්‍රයෝජනත් නිසා ඔවුන් මෙය ඇලක් ලෙස නොව ගංගාවක් ලෙස සලකා ඇත. එකසිය අටේ මුත්තාගේ ඉන්තේරු නිමිති මාලය නම් ලියවිල්ලේ යෝධ ඇළ නම් කිහිපයකින් කියවේ.
මීරිය නදී : මීරිය යනු සාගරයයි. සාගරයක් බඳු කලාවැවෙන් ඇරඹී සාගරයක් බඳු තිසාවැවෙන් අවසන් වන  නිසා මේ නමින් හඳුන්වයි.
අශ්වාර නදී: වෙනත් ගංගා මෙන් සැඩ පරුෂ ලෙස සතුන්ට කෙත්වතු වලට හානි කිරීමක් නැතිව නිහඬව  සෙමින් ගලන බැවින් අශ්වාර නම කියවේ.
ඉසින් බැසි නදී: රහතුන් වහන්සේලා, ඍෂින් වහන්සේලා පැන් පහසුවිමට පැමිණි බැවින් මේ නම භාවිත  කෙරුනි.
යෝධ කුණ්ඨ නදී: විවිධ හැඩයන් ගනිමින් කෙත්වතු සරු කරමින් ගමන් ගන්න බැවින් ව්‍යවහාර කෙරුණි.
කින්නර නදී: රජ සමයේ  කිඳුරියන් බඳු තරුණ කුමාරිකාවන් මෙම ජලයේ නෑමට ප්‍රියකළ හෙයින් මේ නම  යෙදවුණි.
ජයස්ථාල නදී: කඳු මිටියාවත් ජය ගනිමින් ගමන් කරන බැවින් ජයස්ථාල නමින් හැඳින්විය. මෙම නම  පසුකලෙක ජය ගඟ ලෙස භාවිතයට යෙදවෙන්නට ඇත. 

ක්‍රි.ව. 1200දී මහා පැරකුම්බා රජතුමා විසින් මෙම යෝධ ඇල ප්‍රතිසංස්කරණය කරන ලදී. ඉන් පසුවත් වසර සිය ගණනක් රජරැටියෝ මෙය ප්‍රයෝජනයට ගත්හ. 

ධාතුසේන රජු පරම්පරා ගණනාවකට භාවිතා කල හැකි ලෙස නොමසුරුව දායාද කළ, විවිධ විජාතික ආක්‍රමණයන්ගෙන් ආරක්ෂා වී වසර 1500 සුව සේ භාවිතා කළ අපූර්ව යෝධ ඇලේ අභාග්‍ය සම්පන්න යුගය ආරම්භ වෙන්නේ කඩිනම් මහවැලිය යටතේ මහවැලි එච් කලාපයේ සංවර්ධන පටන් ගැනීමත් සමගයි. මෙම කලාපය කඩිනම්ව සංවර්ධනය සඳහා ලෝක බැංකුව රුපියල් කෝටි ගණනක් ලබාදුන්නේ ඔවුන්ගේ විශේෂඥ උපදෙස් මත ක්‍රියා කිරීමේ එකඟත්වය මතයි. එච් කලාපයේ එල්ලංගා හා යෝධ ඇල සමග බැඳුනු පොකුරු වැව්, ග්‍රාමීය වැව්, යාය වැව්, පෙරහන් වැව් 248ක් විය. පැරණි වාපි කර්මාන්ත ගැන හෝ ජලය බෙදන ආකාරය හෝ පිලිබඳ කිසිදු අවබෝධයක් නොමැති හා පැරණි දේ විනාශ කිරීම උදෙසා පැමිණි විදේශ විශේෂඥ උපදෙස් වුයේ මහවැලියෙන් ජලය ලැබෙන නිසා වැව් අනවශ්‍ය බැවින්, වැව් 127ක් සමතලා කර කුඹුරු අස්වැද්දීමයි. මේවාට විරුද්ධ වූ ගම්මාන නිසා වැව් බිඳ හෙලීම නැවතුවත් එප්පාවල සිට නොච්චියාගම දක්වා යාය වැව් සියල්ල නටබුන් වීමට හැරීය.  
නවීන වාරි තාක්ෂණය හැදෑරු ඉංජිනේරුවෝ මෙම දියවර පිලිබඳ පැරණි තාක්ෂනය හැදෑරීමකින් තොරව ජලය මෙතරම් දුරක් හෙමින් ගමන් නොකර කෙටි දුරකින් ඉක්මණින් තිසා වැවට යවන මං සැලසුම් කළහ. මෙහිදී  යෝධ ඇලේ කිලෝමීටර් 15ක් දුර අඩුවන ලෙස නව ජයගඟක් නිර්මාණය කළහ. එහිදී  මහඉලුප්පල්ලම සිට බටුවත්ත දක්වා කොටස මගහැර පැරණි යෝධ ඇලේ කොටස් කැපී යන පරිදි ගඟ කැපුහ. පැරණි යෝධ ඇලේ මෙන් නොව මෙහි ඉවුරු බැම්ම දෙකක් ඇත. සමහර තැන්වල නව ගඟ ගමන් කරන්නේ පැරණි වැවක සිට තවත් වැවකටය.  ගැඹුර අඩි 50, 60 තරම් හැරූ ස්ථාන වලදී එක එල්ලේ වේගයෙන් ජලය ගලයි. මේ නිසා වැව්වල රොන්මඩ එකතුවීම ඇරඹුණි. මේ වනවිට අලුත් ජයගඟ ගමන් කරන කෝන්වැව, කිරලෝගම වැව රොන්මඩ වලින් පිරී ගැඹුර සීග්‍රයෙන් අඩුවෙමින් පවතියි. 
පැරණි යෝධ ඇල ගමන් කළ, දැනට සිඳී ඇති කොටස්වල ගොඩ ගොවිතැන් කිරීම, බැම්ම කපා නිවෙස් තැනීම, ඉවුරු කපා ගඩොල් තැනීම සිදුවේ. අනවසර අල්ලාගැනීම් හා ඉදිකිරීම් නොමදව සිදුවේ. ඒවා රැකගන්නට කිසිවෙක් නැත. මේ නව 'සංවර්ධන' හේතුවෙන් පැරණි ඇලෙන් පෝෂණය වූ බොහෝ වැව් හා වැව් බැඳී රටේ සශ්‍රිකව පැවති වැව් ගම්මාන වියලී, පානීය ජලය පවා ලබාගත නොහැකි තත්වයට පත්ව ඇත.
යෝධ ඇලට කල විපත මේ ලිපියෙන් කියවන්න 

යෝධයෙක් විලස රජරටට සෙත් සෑදු, වාරි ශිල්පයේ මහා හාස්කමක් බඳු  අනභිභවනිය නිර්මාණයක් වූ යෝධ ඇලට වූ විපත වටහාගෙන පැවතී තත්වයෙන් පුනරුත්ථාපනය කිරීමට යෝජනා හා මුල්ගල් තැබීමක් සිදුවුනත් මේ වනතෙක් ක්‍රියාත්මක වීමක් දක්නට නැත. මේ අනර්ඝ වූ ඓතිහාසික වාරි මාර්ගය මතු පරපුරට උරුම නොවී විනාශයට යාම ගැන වගකිවයුතු මහවැලිය හෝ ජාතික උරුමයන් පිලිබඳ අමාත්‍යංශය  මේ වනතෙක් මෙය ප්‍රති නිර්මාණයට කිසිදු පියවරක් ගෙන නැත. 


උදව්:
භූ ජල විද්‍යාඥ ආචාර්ය පී. බී. ධර්මසේන මහතා 
දේශීය වාරි තාක්ෂණයේ මහිමය ලොවට හෙළිකරන යෝධ ඇල : රත්න බි. ඒකනායක, දිවයින 2010 නොවැම්බර්
ධාතුසේන රජුගේ යෝධ ඇළ සහ පැරණි වාරි තාක්ෂනය : මානෑවේ විමලරතන හිමි , දිවයින 2011 ජනවාරි 23  
ගැබ්ගත් එලිච්චියකගේ පිය සටහන් ඔස්සේ හැදූ යෝධ ඇළ: එප්පාවල බණ්ඩාර ඒකනායක, ලංකාදීප 2012
එලිච්චියක විසින් මග හෙලිකෙරුණු යෝධ ඇළ: කපිල පීරිස් , විදුසර 2012 ඔක්තෝබර්
අපේ ජාතික උරුමයක් වූ යෝධ ඇළ දිනෙන් දින වනසයි: රත්න බී. ඒකනායක, දිවයින 2013 ජූලි 
මහපොළොවත් කම්පා කළ යෝධ ඇලේ මරණය: රත්න බී. ඒකනායක, දිවයින  2013 දෙසැම්බර්  
ජය ගඟට යටවුනු ඉපැරණි යෝධ ඇළ: බණ්ඩාර ඒකනායක, දිනමිණ 2015 ජුනි
Ecology of ancient Tank Cascade Systems in island Sri Lanka: Geekiyange N. et.al. 
www.irrigation.gov.lk  

Tuesday, 27 June 2017

ක්වික්සෑන්ඩ් Quicksand : විශ්වයේ චිත්තාකර්ශණීය සංසිද්ධි - 4

{Quicksand  සඳහා ගැලපෙන සිංහල වචනයක් ලෙස මලලසේකර ශබ්දකෝෂයේ සඳහන් වන්නේ ලා වැල්ල / බොරු වැල්ල ලෙසයි. විමසා බැලුවොත් ඒ වදන් හරියට නොගැලපෙන නිසා ක්වික්සෑන්ඩ් කියාම මේ ලිපියේ භාවිතා කරනවා.}
1961: Original caption: A terrified man is swallowed by quicksand.
 Image by © Bettmann/CORBIS
ඔබ ඇවිදගෙන යන පොළවක ඔබව එකවර එරිගෙන ගියොත් මොකද හිතෙන්නේ? එවැනි අවස්ථා චිත්‍රපටවල හා ටෙලිනාට්‍යවල දැකලත් ඇති. දුවගෙන හෝ ඇවිදගෙන යන මිනිසෙක් හෝ සතෙක් එකවර මඩක් වැනි තැනක ගිලි නොපෙනී යන දර්ශන දුටුවිට මේවා ඇත්තටම සිදුවිය හැකිදැයි මදක් සිතන්නටත් ඇති.

එවැනි තත්වයක් ඇතිවිය හැකි විශේෂ අවස්ථාවක් ස්වාභාවිකව සිදුවෙනවා. වැලි, මැටි හා ජලයෙන් සමන්විත සංඝට්ටනය වන මෘදු, තෙත ජෙලි තත්වයේ පවතින පසක් quicksand කියන බලගතු, ස්වභාවික සංසිද්ධිය ඇතිකරනු ලබනවා. එනම් ගිලී යාමේ ක්‍රියාව සිදුවීමට වැලි මැටි මිශ්‍ර පසකුත්, ජලයත් අවශ්‍යයි. අවශ්‍ය තත්ත්ව ලැබී මෘදු බවට පත්ව තිබෙන වැල්ල අනෙක් වැලි කොටසින් වෙන්කර හඳුනාගැනීම පහසු නැත. බර යමක් පතිතවන තෙක් එහි ස්වභාවය දැනගැනීමට හැකියාවක්ද නැත. මෙසේ මෘදුවන වැලිමැටි  පස මත පතිතවන  බර දෙයකින් යොමුවන පීඩනය හා කම්පනය නිසා වැලි වල තියෙන ඝන, ශක්තිමත් භාවයට ජලයෙන් ස්පන්ජි තරලමය ආකෘතියක් සැදීම නිසා (liquify ) පතිතවන ද්‍රව්‍යය මේ තුල ගිලා බසී.

මෙය අරුම වූ සංසිද්ධියක් වන්නේ එක් මොහොතක ඝනයක් වුවත් ද්‍රව ලෙස ක්‍රියා කිරීමත්, ඊළඟ මොහොතේ ද්‍රවයක් වුවත් ඝන ලෙස  ක්‍රියා කිරීමත්ය. හිතන්න, අනන ලද කොන්ක්‍රීට් මිශ්‍රනයක එරුණා වගේ. එරුණු පසු මිශ්‍රණයෙන් තදවිමක් ඇතිවෙනවා. ඇත්තටම පතිත වන ද්‍රව්‍යයේ බර මත තමයි ගිලෙන ප්‍රමාණය තීරණය වන්නේ. ඒ කියන්නේ බරට සමාන තරල ප්‍රමාණයක් තමයි උඩුකුරු තෙරපුම නිසා වි්ස්ථාපනය  වන්නේ. ක්වික්සෑන්ඩ්හි  විශේෂත්වය එය සිදුවන වේගයයි. නොහිතන වේගයකින් එරීයාම සිදුවිය හැකියි.
quicksand වලට හසුවූ වාහනයක් 

සාමාන්‍යයෙන් ගංගාධාර, ගං නිම්නවල, වැව්, විල් අසල, මුහුදු වෙරල ආසන්නයේ, ලවනහැල් වල සිදුවුවත්, අවශ්‍ය  තත්වයන් ලැබුනහොත් මෙය ලෝකයේ කොතැනක වුවත් සිදුවිය හැකි දෙයක්. සුනාමිය අවස්ථාවේ පැරෑලිය අසල මෙවැනි තත්වයක් ඇතිවූ බව ඒ දිනවල කතාබහ වුනා. ජපානයේ 1964 ඇතිවූ භුමිකම්පාවකදී විශාල ගොඩනැගිල්ලක් quicksand නිසා පොලවට ගිලා බැස්ස බව වාර්තා වෙනවා. පොලව යටින් යන ජලනල, මලනල ආදිය පුපුරා පොලව තුල ද්‍රව ගතිය වැඩිවූ විටත් මෙය සිදුවිය හැකියි.

වසර සිය ගණනක් මුළුල්ලේ මිනිසුන් සිතුවේ quicksand වලට විශේෂිත උරාගැනීමේ බලයක් තිබන බවයි. අහම්බෙන් මේ මත තබන පියවරකින් පොලවට එරී යාමේ ප්‍රවනතාවයක් තියෙන නිසා මේ සංසිද්ධිය මිනිසුන් බිය ගැන්වුවා විය හැකියි. එහෙත් මෙය සමහර හොලිවුඩ් චිත්‍රපට හා කාටුන් වල පෙන්වන ආකාරයට මිනිසුන් සම්පුර්ණයෙන් ගිලි මරණයට පත්කළ හැකි වගුරක් නොවේ. මිනිසෙක්ගේ සාමාන්‍ය බරට ගිලෙන්නට හැක්කේ පපුව මට්ටමට පමණයි. සතෙක්ගේ වුවත්
හිස නොපෙනී යනතෙක් ගිලීයාම සිදුනොවේ. ඇත්තෙන්ම සතුන් හා මිනිසුන් මරණයට පත්වන්නේ කලබලයට පත්වීම නිසා තව දුරටත් එරිමෙන් පසු ගොඩ ඒ ගත නොහැකි වීමෙන් කුසගින්න, විජලිකරණය හා වඩදිය රළට යට වීමෙන් හෝ සෙලවෙන්නට බිය නිසා කිසිදු උත්සහයක් නොදරා උදව්වක් එනතෙක් බලා සිටිමෙනුයි.
මෙලෙස quicksand වලට හසුව, වැලි මත තදවීම නිසා කාලගුණයෙන් හා අනෙක් උවදුරුවලින් මිදී හොඳින් සුරැකුණු ඩයිනසෝරයන් හා ප්‍රාග් ඓතිහාසික යුගයට අයත් සතුන්ගේ මල සිරුරු හා පොසිල හමුව ඇත.

අනතුරු සංඥාවක් 
Quicksand ගැන අධ්‍යනය කරන විද්‍යාඥයන් පවසන්නේ එරුණු කෙනෙක් කලබල නොවීමෙන් මේ වගුරෙන් ගැලවීම ලෙහෙසි බවයි. තමන් කලබල වී බලය යෙදෙන තරමට එරෙන ප්‍රමාණය වැඩිවන අතර, කොන්ක්‍රීට් මෙන් තදවන ප්‍රමාණය ද වැඩිවේ.

පළමුව කළ යුත්තේ තමා සතු ඉවත් කළහැකි බර සියල්ල ඉවත් කිරීමයි, බැග්, බර ඇඳුම් පමණක් නොවේ, ශක්තියක් ලෙස අල්ලාගෙන සිටින්නට හිතෙන මුගුරක් පවා ඉවත දැමිය යුතුයි. මිනිස් සිරුරේ බර වැලිවල බරට වඩා අඩු නිසා හැකිතාක් සිරුර ලිහිල් කර, අත් හා පා විහිදුවා ඇඟේ ක්ෂේත්‍රපලය වැඩි කිරීමෙන් වැලිමත යෙදෙන පීඩනය අඩු කලයුතුය. පිට මත සමතලාව දිගාවිමට උත්සහ කළ යුතුයි. සිරුර මතුපිටට ආ පසු, සෙමෙන් සැහල්ලු පිහිනීම් වැනි චලනයන්ගෙන් වගුරෙන් එලියට ආ යුතුය.

එක අවස්ථාවක ඇමරිකාවේ කොලරාඩෝ ගඟ අසබඩ සමීක්ෂණයක යෙදෙමින් සිටියදී එරුණ විද්‍යාඥයෙක්ට quicksand මීටර් තුනකින් පිහිනා එගොඩ වීමට පැය අටක් ගතවූ බව වාර්තා වෙනවා..
මේ වීඩියෝව බලන්න. අන්තර්ජාලයේ quicksand ලෙස search කළහොත් වීඩියෝ කිහිපයක් දැකගත හැකියි.

උදව්:
www.slate.com
www.damninteresting.com
www.todayifoundout.com
www.wikihow.com/Get-out-of-Quicksand